ادبیات شفاهی آذربایجان

 

    نمونه هاي مختلف ادبيات شفاهي مردم آذربايجان درمباحث زير نمايان است : 

 

o       باياتيلار

o       ماهني لار

o       آتالار سوزي

o       مثللر

o       آغيلار

o       اوخشامالار

 

 

بایاتی ها( بایاتیلار )

 

بایاتی ها ، دو بیتی های بومی از ادبیات شفاهی آذربایجان هستند که در اطراف و اکناف این دیار معروفند و یکی از رایجترین انواع منظوم ادبیات عامیانه، به شمار می روند. بایاتی ها از نظر شکل و ساختار، منسجم ، از نظر مضمون وسیع ودارای موسیقی و تمــوج ذوق و احســاس، در زمــره شــورانگیزتــرین آثــار فولکلوریک به حساب می آیند.

این نغمات دلکش و نغز که از زندگی توده مردم و از عمق دل انسان های پاک و ساده و بی آلایش مایه گرفته و در قالب الفاظی روان و بی تکلف جـان می گیرند ، از چنان حلاوت و عذوبتی برخوردارند که وقتی با آهنگ خاص و با نوایی حزین و گیرا خوانده می شوند ، عنان از کف شنونده می ربایند و در دل ها تاثیر می گذارند.

عنوان بایات ، احتمالا از نام «بیات » یا « بایات » گرفته شده است. بایات ها از اقوامی بودند که در دوران های کوچ و اتراق خود به آذربایجان آمده و در آنجا سکنی گزیده اند .شاید چنین اظهار نظر و انتسابی از آنجا ناشی می شود که در موسیقی آذربایجان به نواهایی از قبیل « افشاری » و « گرایلی » بر می خوریم که عنوان آنها از نام این قبایل و اقوام گرفته شده است. همانطوری که از قرائن و شواهد معلوم می شــود ، بایات هــا از موسیقی و ادبیات غنی برخوردار بوده و همواره پس از کوچ در سرزمین های همجوار، تاثیر گذار بودند.

در آغاز، بایاتی ها به وسیله شاعران و نوازندگانی که در ادبیات عامیانه آذربایجان به نام « عاشیق » مشهور هستند ، به کار رفت و به صورت نظم در آمد. از شاعران و عاشیق های معروف قرن دهم تا سیزدهم می توان به شاعران و      نغمه سرایانی مثل : امانی ، عزیزی ، صالح مجروح ، معصوم ، ساری عاشیق ،      بی کس، واقف ، سالک ، ذاکر و دیگران اشاره کرد که نمونه هایی از آن دوره به جای مانده است.سرایندگان مذکور در سرودن نغمه و نوا که با ساز همراه بود از بایاتی ها استفاده می کردند.

قالب شعری بایاتی ها ، با انواع و قالبهای ادبیات منظوم ، متفاوت است . وزن بایاتی ها مانند انواع اصیل دیگر ادبیات منظوم شفاهی آذربایجان ، بر اساس وزن هجایی و سیلابیک بود. بایاتی ها دارای چهار مصرع هستند که در آن مانند رباعی، مصرع های4،2،1  هم قافیه و مصرع سوم آزاد است.  در بایاتی ها دو مصرع نخست ، در آمد و برداشتی است که به منظور بیان اندیشه و احساس طرح می شود یعنی دو مصرع نخست جهت ایجاد زمینه برای بیان پیام و منظور اصلی در دو مصرع آخر مطرح می شود:

 

§         عزیزیــــــم ، گول اللر

       آغ بیلکلــــر ، گول اللر

       دریاجـا عقلین اولســــا

       یوخسول اولسان،گولللـر

 

§         آپاردی چایـــــلار منی

       هفته لر ، آیـــــلار منی

       یوکوم قورقوشوم یوکی

       یوردی ، بو تایلار منـی

 

§         من عاشیغام هر آیــــلار

       هر اولدوز لار ، هر آیلار

       بوردا بیــر گول بیتیبدی

       سوسوزوندان  هــارایلار

 

بایاتی ها  هرچند از نظر وزن همیشه هفت هجایی هستند ولی از نظر تقطیع مصرع ها یکسان نیستند.از جنبه های لفظی و بدیعی، بایاتی ها روان ودارای انسجام خاصی هستند ودر عین پرهیز از تکلف و اطناب ، در عبارت موجز و کوتاه ، خوش رنگترین بدایع لفظی  را ارائه داده و بیشترین معنی را القا می کنند.

 

§         قاشلارین قبله گاهدی

       قبله دئسم گنــــاهدی

       داغلارا دومان چوکسه

       او دا مـن چکن آه دی

 

§         غریبم وطن آغـــلار

حالیما ئوتن آغـــلار

       غربتده جان وئره نین

      حالینـــا کفن آغـلار

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ویژگی های بایاتی ها

 

بایاتی ها دارای مضامین عاشقانه و شور و حال خاصی هستند و در آن دلباختگی ها و دلبری ها هم چنین مضامین عاشقانه ، حزن ، اندوه ، حسرت و حرمان عاشقان مشاهده می شود. در دورانی که انسان ها در زیر یوغ تجاوز و ظلم و ستم حاکمان و بی عدالتی ها منکوب می شدند و به جای نشاط و خنده ، حسرت و اندوه بر دل ها نقش می بست ؛کلامی حزین بر لب ها جاری می شد. موسیقی حزین و دردناکی که در میان کلمات و واژه های این بایاتی ها موج    می زند ، حسب حال و ترجمان دل انسان های دردکشیده و احساس شوربختان و ناکامی تیره روزان می باشد که از ظلم و جور زمانه به تنگ آمده اند و از ستم ستمگران ، جانشان به لب رسیده است :

 

§         آغلارام آغـــلار کیمی

       دردیم وار داغلار کیمی

       خزان اولدوخ توکولدوخ

       ویرانا باغـــــلار کیمی

 

§         دومانلی داغـلار گویلوم

       نیسگیللی باغلار گویلوم

       نه آچیـــــلار نـه گولر

       همیشه آغـــلار گویلوم

 

      از موضوعات دیگر مطرح شده در بایاتی ها رنج دوری از وطن ، غم غربت ، احساس هجران ، ناگواری های زندگی و نابسامانی های روزگار است . سوز وگدازی که در مضامین بایاتی ها در خصوص غم غربت و درد هجران بیان می شود نشان دهندة اوج احساس و شدت علاقه به دیار و وطن است :

 

§         غربته دوشـــــدی یولوم

       دشمن آلیب ، ساغ  سولوم

       ائلدن آیــــری دوشه لی

       بورخوو لانیبدی قولـــوم

 

§         تبـریز اوستی مـراغـــــا

       زولفون گلمیر دراغـــــا

      آختاریــرام یـــــاریـمی

       یوخ طاقتیــــم فـــراغا

 

§         آری بال سالی شانــــدا

       بالدان کام آلی شانــــدا

       چتین اولور  آیـریلیـــق

       گؤز ـ گؤزه آلیشانـــدا

 

§         عزیزیــــم یـــار بـاغیندا

       گول بیتر یــــاربـــاغیندا

        ای کاش بیرگول اولایدیم

        چیخایدم یــــار بــاغیندا

 

§         مـــن عاشــق آه و زاردا

       جانیـــــم دردده ، آزاردا

       اوگوندن کی قول اولدوم

       ساتیلــــــدیم هر بازاردا

 

§         عزیزیم وطن یــــاخشی

       کوینکی کتان یـــاخشی

       غربت یئر جنت اولـــسا

       ینه ده وطــن یـــاخشی

 

§         سوتــــک آرخا دولاندیم

       ساپ تک چارخا دولاندیم

       ظالــــم فلک الینـــــدن

       قورخا ، قورخــا دولاندیم

 

§         طوفان قوپــار ، یئل آغلار

       چایلار داشار ، سئل آغلار

       غریب لیـک ده ، ئوله نین

       یاسین تــوتار ، ائل آغلار

 

     احساس علاقه به حیوانات و حس طبیعت گرایی در بایاتی از ویژگی های دیگر فولکلور و ادبیات توده است :

 

 

§         عاشق ، هارالی داغــلار

       قلبی ، یارالــی داغــلار

       ایسته رم ، دورام گله م

       کسیب آرانی داغـــلار

 

§         عزیزیـم   ، گولی باغلار

      آچیبدر گولی باغــــلار

       ئوزون بیر  سونــا دلبـر

      دیلین بولبولی  باغــلار

 

 

§         بو داغلار ، قانلی داغلار

       قانلی ، دومانلی داغـلار

       ییخیلمیش ایگیت اوسته

       ائل آغلار ، قانلی آغلار

 

§         داغلار ، مئشه لــی داغلار

       تــر بنفشه لـــی داغــلار

       گؤیلوم شاد اولوب گولمز

       سندن آشـــالی داغـــلار

 

§         دریادا دریالیقـــــلار

      سودا اوینار بالیـــقلار

      قوللارون سال بوینوما

      دئییر لر آیریلــیق وار

 

§         باغچا لاردا ســاز اولار

      گول آچیلار ، یاز اولار

       مـن سنه گول دئمه رم

      گولون عمـری آز اولار

 

§         دولان گــــل بئله باغلار

      کمرین ، بئله  باغـــــلار

      بولبول ئوتمز ، گول بیتمز

      چؤل اولسون، بئله باغلار

 

§         گؤی ائوزون ده بیـر آی وار

        بیر اولدوز وار ، بیر آی وار

        بــــو گونلـــره قــالدیغیم

       چوخدان دگیل بیـــر آی وار

 

§         ننه م ، اونازلی قویـون

قـرقاول گوزلی قویـون

       پنیــری کسمه  کسـمه

       قاتیغی اوزلــی قویـون

 

از مختصات دیگربایاتی ها مضامین عاشقانه است ؛گاه احساس و عاطفه عاشق نسبت به محبوب و معشوق در لابلای مضامین پدیدار می شود و کلام از درون دل های عاشق که آکنده از درد و سوز گداز عاشقانه است در قالب نظم بیان می گردد.عشقی که در بایاتی ها مطرح می شود ، عشق این سری نیست بلکه پلی است که عشق زمینی( این سری ) را به عشق آن سری پیوند می دهد:

 

§         اولدوز کیمـی آخاندا

      یاندیرانـــدا ، یاخاندا

      نه اولار بیرگولـه سن

      من اؤزونه باخــــاندا

 

§         غریب یئرده داش آغلار

       قلم آلتدا قـــاش آغلار

       سئوگیسی گئدن قیزلار

       هامیدان یـاواش آغلار

 

§         آغاجــــدا خزل آغــلار

       دیبینده گؤزل آغـــــلار

       یار یاردان آیری دوشسه

       سرگــــردان گزر آغلار

 

§         گؤزیم قــالدی اوقاشدا

      او کیرپیک ده او قـاشدا

      مجنون تک دلی گؤیلوم

     گزیری داغـــــدا داشدا

 

§         عاشق سوزگون گوزلریم

       غمدن اوزگون گوزلریـم

      گوزلدن دویــــــا بیلمز

       باخسا یوزگون گوزلریم

 

§         توت آغـاجی  بویونجا

       توت یئمه دیم دویونجا

       یاری خلوتده گؤردوم

       دانیشمادیم دویــونجا

 

§         سو گلیر آرخا ـ آرخـــا

       تؤکولور بیزیم آرخــــا

       قونشودا بیر قیز سئودیم

       آنامدان قورخا ـ قورخا

 

§         باغلارینــدا اوزوم وار

      گئتمه دایان سؤزوم وار

       گؤزلریندن قورخـورام

       قاشلاریندا گـؤزوم وار

 

§         من عاشیقـام  یاز گؤندر

       پاییز گؤندر ، یاز گؤندر

       کاغاذ الـــه دوشمه سـه

       یارپاغ اوسته یاز گـؤندر

 

§         قلبیــم سنین ائویندیـــر

      گــل قلبیمی سئویندیـــر

      سنده چوخلی یـــارام وار

      هر بیـری بیر تئلین دیـــر

 

- مضامینی چون توجه به صفات مردانگی و پاسداری از خصال نیک مردان و پرهیز از زشتی ها و پلیدی ها و پرهیز از دوستی با نامردان نیزدر بایاتی ها خود را نشان داده اند:

 

§         من عاشیق بیـر جانانا

        بیر جانان ، بیر جانانا  

       هـر یئتنه جان ویرمـه  

       جانی وئر بیر جـانانـا

 

 

 

§         عزیزیه م مــــرد آنا

       سؤزونو ده مــــردانا

       قورخاغا اوغـول دئمز

       قوچاق آتا ، مــرد آنا

 

§         عزیزیه م ، مـــرد اولار

       یاغی باسان مــرد اولار

       سئوه سن ، وئرمــیه لـر

       گؤر نه یامان درد اولار

 

§         آی   دؤنوبــدو   هلالا

       حرام دوشــمز  حــلالا

       نامردیــــن باغچاسیندا

       نه گول بیتسین ، نه لالا

 

§         عزیزیـــــم اوردوبـادا

       سالماسدان ، اوردوبـادا

       سرکرده قوچاق اولســا

       هئچ ورمز اوردو بـــادا

 

 

§         خبــــر گئتسین او یادا

       اودشمــنه ، او یــــادا

       بی وفایا سر وئــــرمه

       گئدر آچــــار او یـادا

 

§         گــون چکیلیب باتــاندا

گــوندوزه شر قاتــاندا

       اووچی الیــن قوروسون

       مــارالا اوخ آتانـــــدا

 

§         عزیزیــــــــــم نه دن یانا

       پروانا  نه دن  یــــــــانا ؟

       یاخشی دوست یامان گونده

       چکیلیر نه دن یــــــــانا ؟

 

§         عزیزیم داشـــا چالار

       سو ئوزون داشا چالار

       یئمه نامــرد چؤرگین

       قاییدار باشــــا چالار

 

§         داغ باشینا قونـــدی سـار

       اکدیم آغاج  وئردی بــار

       سرینی دوستــــا  دئمــه

       دوستونون دا  دوستی  وار

 

§         الـــــده قلــم نه یازار

       سیزیلدایار نـــه یازار؟

       آتا ـ بابا سؤزیــــدی

       دوز گئتمه ین تئز آزار

 

§         عزیزیـــــم ، آی اوتانماز

      گون دوغار ، آی اوتمانماز

      پیسین پیس عمللریــــــن

      أوزونه سای ، اوتمـــانماز

 

§         عزیزیم کاســـاد اولماز

       مرد الی کاســـاد اولماز

       یوز نامردین چؤره ییـن

       دوغراسان کاسا دولـماز

 

§         من عاشق دالـداسینا

       مرد ایگیت دالداسینا

       نامرد اصلان اولسادا

       سیغینما دالداسینـــا

 

§         گئجه نین اوجـــاغیندا

        شمع یانیر بوجــاغیندا

        آلله مرادین وئــرسین

        مرد اوغلان قوجاغیندا

 

§         عزیزیــــــم آلما قالا

       بشقابا آلمـــــــا قالا

       نامرد ایله دوست اولما

       دوشرسن قالــــماقالا

 

§         اوجـــادر بیزیم قــــالا

      درد گئتمز ، یوز  ایل قالا

      بد اصیل ، اصیل اولــماز

      بویونجا قیزیــل قــــالا

 

§         آغ آلمـــــا ، قیزیل آلما

نیمچه یه دوزول آلمــــا

       چرکین آل نجیب اولسون

       بد اصیل گؤزل آلمـــــا

 

- نمونه ای از بایاتی ها در ناپایداری دنیا و بی توجهی به مادیات :

 

§         سو گلــر آخار گئدر

       وریانــی ییخار گئدر

       بو دنیا بیر پنجره دی

       هر گلن باخــار گئدر

 

- وفای به عهد و نکوهش بی وفایی :

 

§         گون گلر  باتار گئدر

       دورنالار قاتار گئدر

       وفالی یا جان قـربان

       وفاسیز آتــار گئـدر

 

 

§         عزیزیم دالـــدا گزر

       بولبوللر ، دالـدا گزر

       مردلر قاباقـدا دورار

       نامردلر دالـــدا گزر

- تلوین احوال ومتغیر بودن گردش روزگاردر بایاتی ها مورد توجه بوده :

 

§         عزیزیم بیر گون دوشر

      آتلانان بیر گون دوشـر

      دشمنه دوشـن فرصـت

      بیزه ده بیر گون دوشـر

 

§         داغ باشین دومان آلماز

       یار یارین درده سالماز

       آخردا بو گؤزل لیــک

      گئدر سنه ده قالمــــاز

 

§         عزیـــزیم بئله قالمــــاز

      گون  گئچه ر ، بئله قالماز

      سینار فلکین چــــــرخی

      گردشی بئلــــه قالمـــاز

- بی توجهی به یتیمان و اموالشان :

§         قاپینین یـــانی یتیـــم

       سؤزومون ـ  جانی یتیم

       یییب دویانـــدان سورا

       دییرلر هــــانی یتیـــم

 

- نعمتی که از خدا باشد ماندگار است وگرنه صدقه انسان ها تمام شدنی است نکته ای بوده که با مهارت در بایاتی ها مطرح شده :

 

§         چـراغ چـراغی نئیـلر

       یانــان چراغی نئیـلر

       چراغ کی حقدن یانـا

       پیلته نی ، یاغی نئیلر

 

-            گلایه از اولاد بد :

 

§         الده عصــــا ، یاخشی دور

       یاخشی اوتور ، یاخشی دور

       یاخشــی یورددا پیس اولاد

       هئچ قالماســا ، یاخشی دور

- محترم شمردن نعمت  و دانستن حق نان و نمک :

 

§         عزیزیه م ، یـــار یاتمـاز

       گؤزونه یوخو چــــاتماز

        بیرتیکه دوز ـ چؤره گی

        ایگیت یاددان چیخــاتماز

 

- محترم شمردن حق و حقیقت و احقاق حق :

 

§         داغلاری ان پیــــــادا

       یولا گیر تن پیــــــادا

       گئده ریک حقی تاپـاق

       سن آتلی ، من پیــــادا

 

-            یأس و حرمان و ناکامی :

 

§         گؤیدن گئدن قوشا بـاخ

        قانــادی سینمیشا بـاخ

        هر یئرده یــاز آچیلدی

        بیزده قالان قیشا بــاخ

§         داغلارین باشینا بــاخ

       دیبینین داشینـــا باخ!

       من سؤدیم یاد آپاردی

       دنیـانین ایشینه بــاخ!

 

§         عزیزیم وطنیــــم یوخ

       بویولدان ئوته نیم یوخ!

       دوشدوم درین دریایــا

       الیمدن توتانیم یـــوخ!

 

§         عزیزیــم پـــارا پـارا

       اوره گیـم   پارا ـ پارا

       گؤیولده کـی آرزیمی

       سن ائتدین پـارا ـ پارا

 

§         عزیزیم قــــارا داغا

       گون دوغار قارا داغا

       من قــارا داغ اهلییـم

        یازمنی قــارا داغــا

 

 

§         سؤزون دئمه آشـکارا

       درده تــاپیلماز چـارا

       دیندیرمه قان آغلارام

       اوره گیمده وار یــارا

 

§         بولود یئنــدی داغـلارا

       خزان گلــدی باغــلارا

       فلکیــن گــــردشیندن

       عمرگـون گچیـــر قارا

 

§         درد گله ر منی تاپــــــار

       گئدیرســن منی آپـــــار

       اوتوروب بیر آه چکسـه م

       دالینجا سئللر قـوپــــــار

 

- پرهیز از همسایگی با مردمان بد سیرت و کوچ کردن از شر همسایه        بی حیا وبی آزرم:

 

§         قوهوم هارا ، یــاد هـارا

       بئل باغلامـــا اغیـــارا

       قونشون حیاسیز چیـخسا

       تئز کؤچ ، جانین قورتارا

 

- محترم شمردن دوستان و آشنایان :

 

§         سوگلیر داشـا ـ داشـا

       داغلاردان آشا ـ آشـا

       عرض ســلام گتیـریر

       بوتون قوهوم قـارداشا

 

- امیدواری به آینده و رسیدن به دنیای سعادتمند :

 

§         اوجــــاغی یاخشی قالا

       اودون قوی یاخشی قالا

       نــه اولار بو دنیــــادا

       پیس ئوله یاخشی قــالا

 

§         داغـــلارا اکــدیم لالا

       اله آلــدیم پیـــــــالا

       هئچ گـــؤرونوب دنیادا

       ظلم ائــوی آبـاد قـالا؟

 

§         گئتسن قیامت قوپـــار

       گئتمه منی ده آپـــــار

       آپارماسان گؤز یاشیـم

       آختارار سنی تاپــــار