داغ تو دارد این دلم جای دگر نمی شود

«خوب حرف زدن» لازمه «حرفِ خوب زدن» است.

سخندان پرورده پير کهن             بينديشد  آنگه  بگويد   سخن

مزن بي تامل بگفتار دم             نکو گوي اگر دير گويي چه غم

                                                                                               ( سعدي )

به فنون ادبي و بلاغي آشنا باشيد كساني كه از صناعات ادبي در گفتار خود  استفاده مي كنند بهتر مي توانند در دل مخاطبان نفوذ كنند. شما بايد بدانيد چه موقع از ايجاز و تمثيل و كنايه و استعاره استفاده كنيد و در بكار بردن كلمات متجانس و مترادف  و متضاد  مهارت داشته باشيد. آشنايي به فن فصاحت و بلاغت  براي هر مدرس و استادي لازم است. البته در تعابير فصاحت و بلاغت نظرات متفاوتي بيان شده است. فصاحت به معين رسا بودن سخن است. يعني چنان سخنراني كنيد كه عبارات و جملات شما از اصول و قواعد خاص زباني تبعيت كند و نقص و نقضي در بيان و اداي عبارات وجودنداشته باشد؛ و شنوندگان براحتي بتوانند منظور شما را بفهمند اما بلاغت رعايت مقتضاي زمان و مكان است.

به عبارت ديگر : بلاغت به معني رسايي سخن ووسيله اقناع و ترغيب موضوع فن خطابه است . سعدي گويد :

توان در بلاغت به سحبان رسيد                  نه در كنه بيچون سبحان رسيد

بليغ ترين بيان كلام ، كلامي است كه از روي ايمان گفته شود ؛ يعني از دل برآيد و بر دل نشيند.

شهريار ملك بلاغت و فصاحت ، امير مومنان سرور پرهيزگاران ، علي ابن ابي طالب عليه السلام فرمايد :

من صدقت لهجته قويت حجته

امرسن فيلسوف آمريكايي (1882_1803 م)مي گويد : آهنگ دلنوازي كه بر نشيند و شفاي همه دردهاست ؛ سخني كه از جان خيزد .

در باب فصاحت خواجه نصيرالدين طوسي در كتاب اساس الاقتباس مقالت هشتم در خطابت فصل مربوط به حال الفاظ ، لفظ فصيح را لفظي داند كه بر تمامي معني دلالت كند بي نقصان يا زيادت .

نظامي عروضي سمرقندي در فصل اول چهار مقاله در ماهيئت دبيري و كيفيت دبير كامل غايت فصاحت قرآن كريم را درايجاز و اعجاز معني دانسته است . الفاظي را فصيح گويند كه بي غلط و صحيح و قالب معاني باشد ؛ با قواعد زبان مطابقت كند ، پيچيده و غير مانوس نباشد و بآساني بر زبان جاري شود . كلام فصيح ، كلامي است كه از تنافر كلمات و ضعف تاليف و تعقيد لفظي و معنوي و تكرار و تتابع اضافات خالي باشد . فردوسي فصاحت را در لغت به معني شيوايي زبان و گشاده سخني و زبان آوري است به گشاده زباني تعبير كرده است.

جواني    بيامد گشاده زبان                   سخن گفتن خوب و طبع روان

گشاده زبان و جوانيت هست                             سخن گفتن   پهلوانيت هست

پاسكال فيلسوف فرانسوي (1662_1623 م)گويد : فصاحت فن سخن گفتن به لساني است كه مخاطب از گوش دادن به آن لذت برد . جاي ديگر گويد : فصاحتي كه مايه اقناعست كلام شيرين است نه اوامر و احكام .

چون بري نام   هر كه را  خواهي                              سربرآرد  زآب چون    ماهي

سخني كو چو روح بي عيب است                             گوهر گنج خانه غيب  است

بنگر از هرچه  آفريد        خداي                                 تا از او جز سخن چه ماند بجاي

يادگاري       كز آدميزاد  است                    سخن است آن دگر همه باد است

اگر به كودك درس مي دهيد مثل او حرف بزنيد و آنگونه كه او فكر مي كند بيانديشيد. اگر به گروهي از علما و فضلا سخنراني مي كنيد مطابق با خواسته هاي آنان بحث كنيد.  اگر توانستيد منظور خود را به راحتي به شنوندگان برسانيد يقينا داراي فصاحت و بلاغت هستيد. آنچه را كه مخاطبان از شما انتظار دارند برآورده سازيد نه چيز ديگري را. البته به غير از فنون ادبي به مسائل ديگر نيز نياز داريد كه يادآوري مي شود.

مواردي ديگر درآئين سخنوري

استفاده از حكايت و تمثيل و شواهد توصیه می شود. در لابلاي تدريس و سخنراني از قطعات شعري بهره ببريد و به هنگام خستگي شنوندگان به حكايات و داستانهايي كوچك اشاره كنيد. ممكن است اينگونه سوال كنيد در درس رياضيات  چه نيازي به داستان است؟ معمولا معلمين ماهر حكايت را در ذهن مجسم مي كنند و براي اينكه زمينه سازي كنند از كلماتي استفاده مي كنند تا ارتباطي بين حكايت و وضع موجود كلاس باشد. مثلا مي بينند شاگردان از نوشتن فرمول در رياضي خسته شده اند بنابراين براي حواس جمعي و داشتن نظم و مايوس نشدن از فعاليت مي توانند داستانهايي ذكر كنند كه ارتباط به موارد بالا دارد. يعني قبل از بيان حكايت با زمینه سازي ارتباط لازم را با شرايط موجود بدهند.

انسان در هر سن و سالي كه باشد از داستان و حكايت و تمثيل خوشش مي آيد. يكي از ويژگي هاي معلم موفق بكار بردن نكات آموزنده و حكايات تاريخي و داستاني است معلمي كه بيشتر داستان مي گويد، طرفداران زيادي دارد. شما از حكايت در امر تعليم و تربيت استفاده كنيد.

سپردن به داناي گوينده گوش            بتن توشه بخشد بدل راي و هوش

شنيده سخن ها فرامش مكن                 كه تاج است بر فرق دانش  سخن

سخنگوي چون بر گشايد سخن           بمان تا  بگويد  تو تندي      مكن

                                                                                           ( فردوسي )

اگر احساس خستگي بر كلاس حاكم شد با خواندن غزل و شعري به كلاس روحيه بدهيد و سفارش مي كنم اگر توانستید در آغاز كلاس چند بيت شعر بخوانيد تا مخاطبان احساس شادابي كنند. البته اين امر در هر درسي مي تواند انجام بگيرد و تنها به رشته ادبيات فارسي منحصر نمي شود.

بي حال و سست نباشيد بلكه از حركات موزون استفاده نمائيد.

داشتن رفتار يكنواخت از بيماري هاي مضر سخنراني است. معلم لازم است در پشت صندلي خود قرار بگيرد و از دستهاي خود براي اشاره استفاده كند و يا گاهي در حال قدم زدن تدريس كند. اگر رفتار شما از حد اعتدال خارج شود ملال آور خواهد بود اگر همواره در حال قدم زدن باشيد، دانش آموزان سرگيجه خواهند شد. اگر تمام ساعت پشت صندلي بنشينيد، احساس خستگي خواهند كرد. اگر كاملا با دستهاي خود بازي كنيد و اينور و آنور اشاره كنيد، بازمخاطبان خسته خواهند شد. به هنگام تدريس بايد از رفتار اضافي خود بكاهيد وقتي حرف مي زنيد احساس خستگي نكنيد كلام بايد متناسب با حركات و رفتار گوينده باشد اگر از حماسه و داستانهاي پهلواني حرف مي زنيد نمي توانيد با سستي و بدون حركت دستها سخنراني كنيد وقتي مي خواهيد به گذاشتن تير در چله كمان اشاره كنيد بايد با دستهاي خود كاملا نشان دهيد تا جذبه خاصي به سخن بدهيد.

به هنگام سخنراني به همه يكسان توجه كنيد.

به همه دانش آموزان به يك اندازه نگاه كنيد و از نگاه مستقيم به آنان خودداري كنيد اگر به دانش آموزان زل زل نگاه كنيد دستپاچه مي شوند. از چشمان و سر و سينه و دستهاي خود بخوبي بهره ببريد اگر مي خواهيد سخن مهمي را به مخاطبان برسانيد ابروهاي خود را بالا ببريد و وانمود كنيد كه حرفهايتان قابل توجه هستند؛ بي حال و سست سخنراني نكنيد. در به كار بردن عبارات از فن معاني و بيان استفاده كنيد، و عباراتي كه مي توانند بهترين تاثيرات را در شنوندگان بگذارند بكار ببريد.

ممكن است شما هرگز نتوانيد تن صداي خود را به خوبي تغيير دهيد زيرا آهنگ صداي هيچ انسان قابل تغيير نيست و زير و بم بودن صدا موهبت الهي است؛ اما خوب و گيرا حرف زدن اكتسابي است. براي اينكه نفوذ كلام داشته باشيد همه موارد را رعايت كنيد. شما بوسيله تمرين مي توانيد سخنگوي خوبي باشيد: زياد حرف نزنيد و از خاطرات خود بيشتر سخن نگوييد. حرف مخاطبان را قطع نكنيد و از پرخاش کردن به ديگران خودداري كنيد.

` ` `

ð شاگرد فراتر از استاد خود نمي رسد اما اگر خوب آموزش ببيند، به پاي  استاد خود خواهد رسيد.

ð آنچه سبب غرق شدن مي گردد فرو رفتن در آب نيست ، بلكه ماندن زير آب است.

بخش

ð ما نمي توانيم خودميدان نبردمان را برگزينيم.

ð هيچ انساني كاملا شبيه به ديگري خلق نشده است بنابراين حالات دروني آنان نيز چنين خواهد بود.

در مقابل اهانت شاگرد خود چه رفتاري داشته باشيد؟